इंडियन प्रीमियर लीग अर्थात आयपीएलमध्ये २०२३ च्या मोसमात लागू करण्यात आलेला इम्पॅक्ट प्लेयर नियम आयपीएल २०२४ मध्ये देखील वापरला जाणार असल्याचे संकेत मिळत आहेत. आयपीएलमधील इम्पॅक्ट प्लेअरची मुख्य संकल्पना म्हणजे प्रत्येक संघातील एका पर्यायी खेळाडूला सर्व सामन्यांमध्ये, फलंदाजी किंवा गोलंदाजीद्वारे सक्रिय भूमिका बजावण्याची परवानगी देणे हे होय.
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये नियमितपणे वापरण्यात येणाऱ्या बदली नियमांपेक्षा इम्पेक्ट प्लेअर पूर्णपणे वेगळा असतो, ज्यामध्ये फिल्डरला मैदानावर दुखापत झालेला खेळाडू बदलण्याची परवानगी मिळते. मात्र, तो खेळाडू सामन्यात फलंदाजी किंवा गोलंदाजी करू शकत नाही.
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये कंक्शनन सब्स्टीट्यूट फलंदाजी आणि गोलंदाजी करू शकतात, हे इम्पॅक्ट प्लेयर नियमापेक्षा थोडे वेगळे आहे. कंक्शनन सब्स्टीट्यूट नियमाने एखाद्या खेळाडूला डोक्यात किंवा आसपास दुखापत झाल्यावर त्याची जागा घेतो.
इम्पॅक्ट प्लेयर नियम खास करून आयपीएलमध्ये वापरला जातो. मात्र या नियमामुळे मुळतः अष्टपैलू असलेल्या खेळाडूंना डावलण्याचे प्रकार घडत आहे. या नियमानुसार संबंधीत संघ बदलीपर्याय म्हणून स्पेशालिस्ट फलंदाज व गोलंदाजांनाच जास्त प्राधान्य देत आहे. वास्तविक आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये हा नियमच नसल्याने त्याचा विशेष फायदा नाहीच. प्रत्यक्षात या नियमाने खऱ्या अष्टपैलू खेळाडूंवर अन्याय होतो. हा नियम असाच चालू राहिला तर अष्टपैलू खेळाडू बनण्याकडे कोणीही लक्ष देणार नाही. खरं बघाल तर अष्टपैलू खेळाडू एका वेळेस दोन खेळाडूंचे काम करतात व संघाला एक निष्णात फलंदाज किंवा गोलंदाज संघात घेण्याचा पर्याय खुला करून देतात.
आयपीएल मधील इम्पॅक्ट प्लेअर नियमावर नजर टाकली तर सर्व संघांना सामन्यापूर्वी त्यांच्या प्लेइंग इलेव्हन व्यतिरिक्त चार पर्यायी खेळाडूंची नावे देण्याची परवानगी देतो. सामना सुरू झाल्यानंतर, दोन्ही संघांचे कर्णधार सामन्यातील कोणत्याही नैसर्गिक विश्रांतीदरम्यान सुरुवातीच्या प्लेइंग इलेव्हनमधील एका खेळाडूच्या जागी या पाच पर्यायांपैकी एकाची निवड करू शकतात. ते डावाच्या सुरुवातीला, षटकाच्या शेवटी, विकेट पडल्यावर किंवा फलंदाज निवृत्त झाल्यावर संघात सामील होऊ शकतात.
पण जर एखाद्या गोलंदाजाच्या बाजूने विकेट पडल्यानंतर प्रभावशाली खेळाडू आणला किंवा षटकाच्या मध्यभागी फलंदाज निवृत्त झाल्यास, बदली खेळाडू त्या षटकातील उर्वरित चेंडू टाकू शकत नाही. तथापि, बदली होण्यापूर्वी त्याने किती षटके टाकली होती याची पर्वा न करता, प्रभावशाली खेळाडू चार षटकांचा पूर्ण कोटा टाकू शकतो.
इम्पॅक्ट प्लेअरने बदली केलेल्या प्लेइंग इलेव्हनमध्ये समाविष्ट केलेला खेळाडू त्या सामन्यात कोणतीही भूमिका बजावू शकत नाही. एका संघाला एका सामन्यात जास्तीत जास्त एक प्रभावशाली खेळाडू बदलण्याची परवानगी आहे.
तथापि, एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे. जर एखाद्या संघाने त्यांच्या प्लेइंग इलेव्हनमध्ये जास्तीत जास्त चार परदेशी खेळाडूंना स्थान दिले असेल, तर ते त्यांचा प्रभावशाली खेळाडू म्हणून केवळ एका भारतीय खेळाडूचा समावेश करू शकतात. जर एखाद्या संघाने त्यांच्या प्लेइंग इलेव्हनमध्ये तीन किंवा त्यापेक्षा कमी परदेशी खेळाडूंची नावे दिली असतील, तर ते बदली यादीतून प्रभावशाली खेळाडू म्हणून दुसऱ्या परदेशी खेळाडूला जोडू शकतात.
३१ मार्च २०२३ रोजी, चेन्नई सुपर किंग्ज (सीएसके) चा युवा खेळाडू तुषार देशपांडे हा अहमदाबादच्या नरेंद्र मोदी स्टेडियमवर गुजरात टायटन्स विरुद्धच्या आयपीएल २०२३ सीझनच्या पहिल्या सामन्यात अंबाती रायडूची जागा घेतल्यानंतर आयपीएल इतिहासातील पहिला प्रभावशाली खेळाडू बनला.
आयपीएल २०२३ मध्ये इम्पॅक्ट प्लेअरचा वारंवार वापर केल्याने संघाने सामन्यांमध्ये त्यांच्या सामरिक फायद्यासाठी नियम स्विकारण्याची तयारी दर्शवली. अंतिम चॅम्पियन सीएसकेने या नियमाचा चांगला उपयोग केला. कोलकाता नाईट रायडर्सचे व्यंकटेश अय्यर आणि राजस्थान रॉयल्सचे ध्रुव जुरेल देखील आयपीएल २०२३ मध्ये प्रभावी खेळाडू म्हणून चमकण्यात यशस्वी झाले.
हा नियम संघांसाठी अनेक धोरणात्मक पर्याय आणि सामरिक शक्यता उघडतो आणि संपूर्ण आयपीएलमध्ये एक नवीन आयाम जोडला आहे. तथापि, इम्पॅक्ट प्लेयर नियम अद्याप बाल्यावस्थेत आहे आणि संघांना त्याचा वापर सुरू ठेवायचा आहे की नाही हे फक्त वेळच सांगेल.
हा नियम केवळ आयपीएलमध्येच चालू असल्याने त्याचा जागतिक क्रिकेटमध्ये फारसा पडसाद उमटला नसला तरीभारतीय कर्णधार रोहित शर्माला हा नियम फारसा रूचलेला नाही. यामुळे वॉशिंग्टन सुंदर, शिवम दुबे सारख्या लोकांना गोलंदाजीची संधी मिळत नाही, जे भारतीय संघासाठी चांगले नाही. ऑस्ट्रेलियाचा दिग्गज खेळाडू रिकी पाँटिंगचेही रोहितसारखेच मत आहे. इम्पॅक्ट प्लेयरच्या नियमावरही तो फारसा खूश नाही. प्रशिक्षकाच्या दृष्टिकोनातून त्यांनी याला 'दुःस्वप्न' म्हटले. मात्र, प्रेक्षकांच्या दृष्टिकोनातून ते ठीक असल्याचेही त्यांनी सांगितले. एक प्रशिक्षक या नात्याने पॉन्टिंगने उघडपणे कबूल केले आहे की तो प्रभावशाली खेळाडूंच्या नियमात फारसा उत्सुक नाही. भारताचा माजी जलदगती गोलंदाज झहीर खान यानेही खेळाडूंच्या प्रभावाच्या नियमावर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. झहीरने खेळाडूंच्या प्रभावाच्या नियमाबद्दल चिंता व्यक्त केली.
आयपीएल २०२३ मध्ये 'इम्पॅक्ट प्लेयर नियम' लागू करण्यात आला होता, परंतु त्यापूर्वी हा नियम सय्यद मुश्ताक अली ट्रॉफी २०२२-२३ मध्ये लागू करण्यात आला होता. या नियमानुसार, कोणत्याही संघाने परिस्थितीनुसार प्रभावशाली खेळाडूचा समावेश केला आहे.आयपीएलमधील 'इम्पॅक्ट प्लेअर रुल'नुसार, प्लेइंग इलेव्हन व्यतिरिक्त, दोन्ही संघांना ४-४ पर्यायी खेळाडूंची नावे द्यावी लागतात. या चारपैकी एकाला इम्पॅक्ट प्लेअर म्हणून मैदानात उतरवले जाते. प्रभावशाली खेळाडू फलंदाजी आणि गोलंदाजी दोन्ही करतो. इम्पॅक्ट प्लेयर गेममध्ये आल्यानंतर जो खेळाडू बाहेर जातो. संपूर्ण सामन्यात त्याचा वापर केला जात नाही.
लेखक : -
डॉ.दत्ता विघावे
क्रिकेट समिक्षक
मो. क्रं - ९०९६३७२०८२
