महाराष्ट्राची संतपरंपरा ही केवळ अध्यात्माची नव्हे, तर समतेची, नैतिकतेची आणि मानवतेची दीपशिखा आहे. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम, संत सावता माळी, संत चोखामेळा, संत जनाबाई, संत बहिणाबाई, संत गोरा कुंभार, संत सेना महाराज, संत नरहरी सोनार अशा विविध समाजघटकांतून आलेल्या संतांनी या परंपरेला व्यापक आणि जिवंत स्वरूप दिले. त्यांच्या जीवनातून आणि वचनातून एकच तत्त्व स्पष्ट होते—भक्ती ही सर्वांची आहे, पण ती आचरणातूनच सिद्ध होते.
संतांशिवाय जीवनाला दिशा मिळत नाही, हे सत्य नाकारता येत नाही. संतविचार माणसाला अंतर्मुख करतात, त्याला विवेक देतात आणि समाजाशी जोडतात. परंतु हे विचार केवळ वाचनात, कीर्तनात किंवा मंचावरच राहिले, तर त्यांचे सार हरवते. संतपरंपरेत शब्दांपेक्षा आचरणाला अधिक महत्त्व आहे.
“आधी केले मग सांगितले, तुका म्हणे अनुभविले” असे संत तुकाराम स्पष्टपणे सांगतात. या एका ओळीत संतपरंपरेचा आत्मा दडलेला आहे. उपदेश करण्यापूर्वी स्वतः त्या मार्गावर चालणे, हीच खरी संतवृत्ती आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी “अवघा रंग एक झाला” असे म्हणत अद्वैताचा अनुभव व्यक्त केला; संत नामदेव म्हणतात, “तेथे विठ्ठल रखुमाई, माझे मन तेथेच जाई”; संत एकनाथांनी आपल्या वाङ्मयातून समतेचा आणि सहिष्णुतेचा संदेश दिला.
संत चोखामेळा यांच्या ओळी—
“आम्ही जातो अमुच्या गावा, देवा तुझ्या नामाचा धावा”
तर संत सावता माळी साध्या जीवनात भक्तीचे तत्त्व सांगतात—
“कांदा मुळा भाजी, अवघी विठाई माझी”
संत जनाबाई म्हणतात—
“काय करूं विठ्ठलाचे नाव, माझे काम करीतां भाव”
तर संत बहिणाबाईंच्या अभंगांत साधेपणा आणि प्रामाणिकतेचा आग्रह प्रकर्षाने दिसतो.
याच संतपरंपरेत एक कठोर इशाराही आहे—
“भाट म्हणे तोचि जाणावा, जो करी स्तुती स्वार्थावा”
ही ओळ प्रत्येक काळासाठी लागू आहे. जेथे भक्तीपेक्षा दिखावा, नामस्मरणापेक्षा प्रसिद्धी, आणि आचरणापेक्षा शब्दांना अधिक महत्त्व दिले जाते, तेथे संतविचारांचा अपभ्रंश होण्याची शक्यता निर्माण होते.
तथापि, या वास्तवाकडे पाहताना संतुलित दृष्टी आवश्यक आहे. आजही अनेक वारकरी, कीर्तनकार आणि भक्त अत्यंत निष्ठेने, साधेपणाने आणि निःस्वार्थ भावनेने संतांचा मार्ग आचरणात आणत आहेत. म्हणूनच सर्वांना एकाच निकषाने मोजणे योग्य नाही. टीका ही व्यक्तीवर नसून प्रवृत्तीवर असावी, हीच संतपरंपरेची खरी शिकवण आहे.
संतांनी दिलेला मार्ग हा सोपा आहे, पण तो आचरणात आणणे कठीण आहे. नामस्मरण, साधेपणा, समता आणि प्रामाणिकता यांची सांगड घालणे आवश्यक आहे. अभंग म्हणणे महत्त्वाचे आहे, पण त्या अभंगांतील तत्त्वे जीवनात उतरवणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
अखेर, संत हे केवळ पूजनीय व्यक्तिमत्त्व नाहीत, तर ते जीवनाचे दिशादर्शक आहेत. विविध जाती-समाजांतून आलेल्या या संतांनी एकात्मतेचा संदेश दिला. त्या संदेशाचा स्वीकार केवळ शब्दांत न राहता कृतीत उतरला, तरच संतपरंपरेचे खरे स्वरूप टिकून राहील.
अॅड. पांडुरंग औताडे
संपर्क: ९८९०२७३६५६
