पुणे | प्रतिनिधी | दि. १३ ऑगस्ट २०२६
शेकडो वर्षांची धार्मिक व सामाजिक परंपरा लाभलेल्या रेडा (ता. इंदापूर) येथील ग्रामदैवत श्री सर्जेनाथ महाराजांचा गाव भंडारा उत्सव (दि.१३ ) पासून मोठ्या भक्तिभावाने व उत्साहात पार पडत आहे. श्रावण महिन्याच्या प्रारंभी ग्रामस्थांच्या वतीने आयोजित करण्यात येणाऱ्या या भंडाऱ्यासाठी परिसरातील तसेच तालुक्यातील हजारो भाविकांची गर्दी होत असून, या निमित्ताने गावातील धार्मिक परंपरेसोबतच सामाजिक एकोप्याचे दर्शन घडत आहे.
शेकडो वर्षांपासून चालत आलेली ही परंपरा आजच्या आधुनिक युगातही रेडा ग्रामस्थांनी जपली आहे. श्रावण महिन्यातील पहिल्या दिवशी ग्रामस्थांच्या वतीने महाप्रसादाचा भंडारा आयोजित केला जातो. त्यानंतर संपूर्ण श्रावण महिनाभर ग्रामस्थ, भाविक तसेच नवस पूर्ण झालेल्या भक्तांकडून भंडारे आयोजित केले जातात. आपली मनोकामना पूर्ण झाल्यानंतर अनेक भक्त सर्जेनाथ महाराजांच्या चरणी भंडारा अर्पण करतात.
*धान्य गोळा करून तयार होतो सामुदायिक महाप्रसाद*
गाव भंडाऱ्यासाठी लागणारे धान्य व इतर साहित्य ग्रामस्थांकडून एकत्रित केले जाते. ज्वारी, बाजरी तसेच विविध प्रकारची कडधान्ये जमा करून त्यापासून आमटी तयार केली जाते. ज्वारी किंवा बाजरीच्या भाकऱ्या आणि कडधान्यांची आमटी असा पारंपरिक महाप्रसाद भाविकांना दिला जातो.
सर्जेनाथ महाराजांच्या समाधीवर चाफ्याची फुले अर्पण करून ‘सर्जेनाथ महाराजांच्या नावाने चांगभलं!’ असा जयघोष केला जातो. समाधीवरील फुले पडल्यानंतर मंदिर परिसरात पेंडा शिंपडण्याची परंपरा आहे. त्यानंतर भाविकांसाठी महाप्रसादाच्या पंगती सुरू होतात.
*काळ बदलला; मात्र भंडाऱ्याची परंपरा कायम*
पूर्वीच्या काळात अनेक प्रकारच्या धान्यांपासून विविध पदार्थांचा महाप्रसाद तयार केला जात असे. मात्र काळानुरूप पद्धती बदलल्या आणि सध्या मुख्यतः भाकरी व आमटीचा भंडारा केला जातो. भाविकांसाठी पिण्याचे पाणी, जार, कांदा, लिंबू आदींची व्यवस्थाही ग्रामस्थांकडून करण्यात येते.
पूर्वी एखादा भक्त शेर, सव्वाशेर, पाच पायली किंवा दहा पायली अशा प्रमाणात धान्याचा भंडारा घालत असे. मात्र आज सर्जेनाथ महाराजांच्या दर्शनासाठी व महाप्रसादासाठी येणाऱ्या भाविकांची संख्या मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे. त्यामुळे एका मोठ्या भंडाऱ्यासाठी जवळपास दोन ते तीन क्विंटल धान्याचे पीठ आणि सुमारे ५०० ते ६०० लिटर आमटी लागते.
*परिसरातील गावांतून भाविकांची गर्दी*
रेडा परिसरासह शेटफळ हवेली, लाखेवाडी, रेडणी, मानवस्ती, निरवांगी, सराफवाडी, जाधववाडी, काटी आदी गावांमधून तसेच इंदापूर तालुक्याच्या विविध भागांतून भाविक महाप्रसादासाठी येतात. त्यामुळे भंडाऱ्याच्या दिवशी मंदिर परिसराला यात्रेचे स्वरूप प्राप्त होते.
*श्रीमंत असो वा गरीब; ताट-तांब्या घरून आणण्याची परंपरा*
सर्जेनाथ महाराजांचे मंदिर हे नवसाला पावणारे जागृत देवस्थान म्हणून परिसरात श्रद्धेचे स्थान मानले जाते. पूर्वीच्या काळातील अनेक रूढी-परंपरांची आठवण आजही ग्रामस्थांच्या मनात आहे.
या भंडाऱ्याचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे श्रीमंत असो वा गरीब, सामान्य नागरिक असो वा लोकप्रतिनिधी—महाप्रसाद घेण्यासाठी घरून स्वतःचे ताट व तांब्या घेऊन येण्याची परंपरा. या परंपरेमागे सर्व भक्त समान असल्याचा संदेश असल्याचे ग्रामस्थ सांगतात. बाहेरगावाहून येणाऱ्या भाविकांची गैरसोय होऊ नये म्हणून मंदिरात काही ताटांची व्यवस्थाही करण्यात आली आहे.
*जागृत देवस्थान म्हणून सर्जेनाथ महाराजांची श्रद्धा*
रेडा येथील श्री सर्जेनाथ महाराजांचे प्राचीन मंदिर हे ग्रामस्थांच्या श्रद्धेचे प्रमुख केंद्र आहे. मंदिराबाबत अनेक जुन्या प्रथा व आख्यायिका आजही जाणकार मंडळी सांगतात. पूर्वी मंदिरातील काही धार्मिक नियमांचे अत्यंत काटेकोरपणे पालन केले जात असल्याच्या आठवणीही ज्येष्ठ ग्रामस्थ सांगतात.
भंडाऱ्याच्या महाप्रसादाबाबत अनेक भाविकांच्या श्रद्धा जोडलेल्या आहेत. हा प्रसाद घेतल्यानंतर पोटाचे विविध आजार बरे झाल्याचे अनुभव काही भाविक व ज्येष्ठ ग्रामस्थ सांगतात. मात्र हे अनुभव श्रद्धेचा भाग असून, त्याला वैद्यकीय उपचारांचा पर्याय मानता येणार नाही.
*गुरव मंडळींकडून मंदिराची सेवा*
श्री सर्जेनाथ महाराजांच्या मंदिराची दैनंदिन पूजा-अर्चा, दिवाबत्ती व इतर धार्मिक व्यवस्था गावातील गुरव मंडळी पाहतात. यामध्ये रामभाऊ गुरव, बापूराव गुरव, दादा गुरव यांच्यासह अन्य ग्रामस्थ सेवाभावी वृत्तीने योगदान देत आहेत.
धार्मिक श्रद्धा, सामुदायिक सहभाग, पारंपरिक महाप्रसाद आणि सामाजिक एकोपा यांचा संगम असलेला रेडा गावचा सर्जेनाथ महाराजांचा भंडारा हा ग्रामीण महाराष्ट्रातील संस्कृती व परंपरेचे दर्शन घडविणारा अनोखा उत्सव ठरत आहे. आधुनिकतेच्या वेगवान प्रवाहातही पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेली ही परंपरा रेडा ग्रामस्थांनी जिवंत ठेवली असून, पुढील पिढीकडेही ती अशीच सोपविण्याचा ग्रामस्थांचा संकल्प आहे.
सध्या मंदिर परिसरामध्ये मोठ्या प्रमाणात साफसफाई करण्याचे काम सुरू असून दर्जेदार वृक्षारोपण करण्यात येत आहे. मंदिराच्या विकास कामाचा संकल्प करून अनेक विकास कामे सुरू करण्याचा मानस गावकऱ्यांचा आहे. अनेक लोक सढळ हाताने मदत करत आहेत, देणगी देत आहेत.
फोटो ओळ :
रेडा येथे श्री सर्जेनाथ महाराजांच्या गाव भंडाऱ्यानिमित्त महाप्रसादासाठी झालेली भाविकांची गर्दी.(छायाचित्र: कैलास पवार)
