पाणी म्हणजे जीवन, माणसाच्या जन्मापासून मृत्यूपर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर पाण्याचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. माणूस अन्नाशिवाय काही दिवस जगू शकतो; मात्र पाण्याशिवाय जीवनाची कल्पनाही करता येत नाही. शेती, उद्योग, पशुपालन, घरगुती वापर, स्वच्छता, आरोग्य आणि पर्यावरण या सर्वच बाबी पाण्यावर अवलंबून आहेत. त्यामुळे पाण्याचा प्रत्येक थेंब अमूल्य आहे. मात्र आज पाण्याची उपलब्धता आणि त्याचा वाढता वापर यामध्ये मोठी तफावत निर्माण होताना दिसत आहे.
राज्यात अनेक भागांत पाणीटंचाईचे संकट निर्माण झाले आहे. काही भागांमध्ये दुष्काळसदृश परिस्थिती जाणवत आहे, तर काही ठिकाणी नागरिकांना पिण्याच्या पाण्यासाठी दूरवर जावे लागत आहे. काही भागांमध्ये धरणे, तलाव आणि विहिरींमध्ये पाणीसाठा उपलब्ध असला तरी त्याचे योग्य नियोजन झाले नाही, तर हा साठा किती दिवस पुरेल, हा गंभीर प्रश्न आहे. निसर्गाची कृपा होऊन धरणे भरली तरी त्या पाण्याचा अमर्याद वापर करण्याचा परवाना आपल्याला मिळत नाही. उलट उपलब्ध पाण्याचे योग्य नियोजन, काटकसरीचा वापर आणि भविष्यासाठी साठवणूक करणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.
आज आपण पाण्याचा वापर करताना अनेकदा त्याची किंमत विसरतो. नळ सुरू ठेवून दात घासणे, वाहन धुण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर पाणी वापरणे, घरासमोरील परिसर धुण्यासाठी पाण्याचा मारा करणे, गळणारे नळ आणि पाईपलाईन वेळेवर दुरुस्त न करणे, शेतीमध्ये गरजेपेक्षा जास्त पाणी देणे अशा अनेक प्रकारे दररोज मोठ्या प्रमाणावर पाण्याचा अपव्यय होतो. प्रत्येक घरात थोडे पाणी वाचवले, तर संपूर्ण समाजाच्या पातळीवर त्याचा मोठा परिणाम होऊ शकतो.
धरणे भरली म्हणजे पाण्याची समस्या संपली असे नाही
पावसाळ्यात जो काही पाऊस झाला, त्याने धरणे भरली आणि तलावांमध्ये पाणी साठले त्यामुळे आपण काही काळासाठी निर्धास्त झालो. मात्र पाण्याचा साठा हा अमर्याद नसतो. वर्षभरासाठी उपलब्ध असलेले पाणी नियोजनपूर्वक वापरले नाही तर उन्हाळा सुरू होण्यापूर्वीच त्याची कमतरता भासू शकते.
पाण्याच्या उपलब्धतेवर हवामानातील बदल, पावसाचे बदलते स्वरूप, वाढती लोकसंख्या, वाढते शहरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि शेतीसाठी होणारा मोठ्या प्रमाणातील पाण्याचा वापर यांचा परिणाम होत आहे. पाऊस काही दिवसांत मुसळधार पडतो आणि त्यानंतर मोठा खंड पडतो. त्यामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवणे आणि भूजलपातळी वाढवणे अधिक महत्त्वाचे झाले आहे.
धरणात पाणी असले तरी ते प्रत्येक व्यक्तीच्या घरापर्यंत कायमस्वरूपी पोहोचेलच असे नाही. त्यामुळे ‘पाणी आहे म्हणून वापरू’ ही मानसिकता बदलून ‘पाणी आहे म्हणून जपून वापरू’ ही मानसिकता निर्माण करणे काळाची गरज आहे.
पाण्याचा प्रत्येक थेंब वाचवणे आवश्यक
पाणी बचत ही केवळ शासनाची जबाबदारी नाही. शासन व्यवस्था पाणीपुरवठा करू शकते, धरणे बांधू शकते, जलसंधारणाची कामे करू शकते; परंतु पाण्याचा वापर करणाऱ्या प्रत्येक नागरिकाने जबाबदारी स्वीकारल्याशिवाय पाणी संकटावर कायमस्वरूपी मात करता येणार नाही.
घरामध्ये छोट्या-छोट्या उपायांनी मोठ्या प्रमाणात पाणी वाचवता येते. दात घासताना किंवा दाढी करताना नळ सतत सुरू ठेवण्याऐवजी आवश्यक तेवढेच पाणी वापरावे. भांडी आणि कपडे धुताना पाण्याचा अनावश्यक वापर टाळावा. घरातील नळ, टाक्या आणि पाईपलाईनमध्ये गळती असल्यास ती तातडीने दुरुस्त करावी. एका ठिकाणी थेंब-थेंब गळणारे पाणी नगण्य वाटत असले तरी दिवस, महिने आणि वर्षाच्या हिशेबाने त्यातून हजारो लिटर पाणी वाया जाऊ शकते.
वाहने धुताना पाईपमधून सतत पाणी सोडण्याऐवजी बादलीचा वापर करता येतो. घरातील स्वच्छ पाणी फक्त स्वच्छतेसाठीच वापरण्याऐवजी शक्य असेल तेथे वापरलेले तुलनेने स्वच्छ पाणी झाडांना देणे किंवा इतर योग्य कामांसाठी वापरणे शक्य आहे.
शेतीत पाणी बचतीला विशेष महत्त्व
भारत हा कृषिप्रधान देश आहे. महाराष्ट्रातील मोठ्या लोकसंख्येचा उदरनिर्वाह शेतीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे शेतीमध्ये पाण्याचे नियोजन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
पारंपरिक पद्धतीने मोठ्या प्रमाणावर पाणी सोडण्याऐवजी ठिबक सिंचन, तुषार सिंचन यांसारख्या आधुनिक पद्धतींचा वापर केल्यास पाण्याची मोठ्या प्रमाणात बचत होऊ शकते. पिकांची निवड करतानाही स्थानिक हवामान, उपलब्ध पाणीसाठा आणि जमिनीची क्षमता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.
‘जितके जास्त पाणी तितके चांगले उत्पादन’ हा गैरसमज दूर करणे गरजेचे आहे. पिकाला आवश्यक तेवढेच पाणी देणे म्हणजेच पाण्याचे शास्त्रीय व्यवस्थापन होय. शेतकऱ्यांनी जलसंधारण, शेततळी, बांधबंदिस्ती, गाळ काढणे आणि पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवणे याकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे.
पावसाच्या पाण्याची साठवणूक करा
पावसाचे पाणी हे निसर्गाने दिलेले अमूल्य वरदान आहे. मात्र पावसाचे पाणी थेट नाल्यात किंवा नदीत वाहून जाण्याऐवजी ते शक्य तितके जमिनीत मुरवणे आवश्यक आहे.
शहरांमध्ये आणि गावांमध्ये छतावरील पावसाचे पाणी संकलित करून त्याचा योग्य वापर करता येतो. रेनवॉटर हार्वेस्टिंगच्या माध्यमातून भूजलपातळी वाढविण्यास मदत होऊ शकते. गावोगावी बंधारे, गावतळी, शेततळी, नाला खोलीकरण आणि नाला रुंदीकरण यांसारखी कामे योग्य पद्धतीने केली गेल्यास पावसाचे पाणी अडवून त्याचा फायदा वर्षभर घेता येऊ शकतो.
पाणी अडवा, पाणी जिरवा ही केवळ घोषणा न राहता ती प्रत्येक गावाची आणि प्रत्येक नागरिकाची जीवनपद्धती बनली पाहिजे.
जलस्रोतांचे प्रदूषण थांबवणेही तितकेच आवश्यक
पाणी वाचवणे म्हणजे फक्त पाण्याचा कमी वापर करणे नव्हे. उपलब्ध पाणी स्वच्छ ठेवणे हीदेखील तितकीच मोठी जबाबदारी आहे. नद्या, नाले, तलाव आणि विहिरींमध्ये कचरा, प्लास्टिक, सांडपाणी किंवा रासायनिक पदार्थ टाकल्यामुळे जलस्रोत प्रदूषित होतात.
प्रदूषित पाणी वापरण्यायोग्य राहत नाही. त्यामुळे एका बाजूला पाण्याची उपलब्धता कमी होत असताना दुसऱ्या बाजूला उपलब्ध पाणीसाठे प्रदूषित करणे म्हणजे स्वतःच्या पायावर धोंडा मारण्यासारखे आहे.
गावातील तलाव, विहिरी, नद्या आणि नाले हे केवळ प्रशासनाचे नसून समाजाची सामूहिक संपत्ती आहेत. त्यांचे संरक्षण करण्यासाठी ग्रामस्थ, स्थानिक संस्था, सामाजिक संघटना आणि प्रशासन यांनी एकत्रितपणे काम करणे आवश्यक आहे.
पाणी बचतीची सुरुवात स्वतःच्या घरापासून
पाणी संकटावर चर्चा करताना आपण अनेकदा शासन, प्रशासन किंवा इतरांवर जबाबदारी ढकलतो. परंतु बदलाची सुरुवात स्वतःपासून करणे आवश्यक आहे.
आपल्या घरात किती पाणी वापरले जाते? त्यातील किती पाणी आवश्यक आहे? किती पाणी वाया जाते? घरातील गळती आहे का? पाण्याचा पुनर्वापर करता येतो का? या साध्या प्रश्नांची उत्तरे शोधली तरी पाणी बचतीची सुरुवात होऊ शकते.
लहान मुलांना लहानपणापासून पाण्याचे महत्त्व समजावून सांगणे आवश्यक आहे. नळ सुरू ठेवू नये, पाणी वाया घालवू नये, पाण्याचा वापर गरजेपुरताच करावा, अशी सवय मुलांमध्ये निर्माण झाली तर पुढील पिढी अधिक जबाबदार नागरिक म्हणून घडेल.
पाणी वाचवणे म्हणजे भविष्यातील पिढी वाचवणे
आज आपण ज्या पाण्याचा वापर करतो ते केवळ आपले नाही. त्यावर आपल्या पुढील पिढ्यांचाही अधिकार आहे. आपण आज पाण्याचा अमर्याद वापर केला आणि भविष्यासाठी काहीच शिल्लक ठेवले नाही, तर उद्याची पिढी आपल्याला कधीही माफ करणार नाही.
भविष्यातील पाणी संकट केवळ तहान भागवण्यापुरते मर्यादित राहणार नाही. पाण्याची कमतरता शेती, अन्नधान्य उत्पादन, रोजगार, उद्योग, आरोग्य आणि सामाजिक जीवनावर परिणाम करू शकते. पाण्यासाठी होणारे संघर्ष वाढू शकतात. त्यामुळे भविष्यातील संकट टाळण्यासाठी आजच सावध होणे आवश्यक आहे.
प्रशासनासोबत नागरिकांचीही जबाबदारी
पाणीपुरवठ्याचे योग्य नियोजन करणे, गळती रोखणे, जलसंधारणाची कामे करणे, पाणीसाठ्यांची देखभाल करणे, पाण्याचा गैरवापर रोखणे आणि नागरिकांमध्ये जनजागृती करणे ही प्रशासनाची महत्त्वाची जबाबदारी आहे.
त्याचबरोबर नागरिकांनीही प्रशासनाला सहकार्य करणे आवश्यक आहे. अनधिकृत पाणी वापर, पाण्याची गळती, जलस्रोतांचे प्रदूषण किंवा पाण्याचा मोठ्या प्रमाणातील अपव्यय आढळल्यास संबंधित यंत्रणेला माहिती देणे आवश्यक आहे.
गावातील पाणीसाठ्याचे नियोजन ग्रामपातळीवर झाले पाहिजे. उपलब्ध पाणी किती आहे आणि त्याचा वापर कोणत्या कारणांसाठी किती करायचा, याचे नियोजन केले तर पाणीटंचाईच्या काळात मोठी मदत होऊ शकते.
आजचा एक थेंब उद्याची मोठी बचत
पाण्याची बचत करण्यासाठी नेहमी मोठ्या योजनांचीच गरज असते असे नाही. अनेकदा छोट्या सवयींचा मोठा परिणाम होतो. नळ बंद करणे, गळती दुरुस्त करणे, बादलीचा वापर करणे, पावसाचे पाणी साठवणे, झाडांना आवश्यक तेवढेच पाणी देणे, शेतीत ठिबक सिंचनाचा वापर करणे, जलस्रोत स्वच्छ ठेवणे आणि पाण्याचा पुनर्वापर करणे या साध्या गोष्टी प्रत्येकाने केल्या तरी मोठ्या प्रमाणात पाणी वाचू शकते.
आपल्याला पाण्याची किंमत पाणी संपल्यानंतर समजण्याची वेळ येऊ नये. नळाला पाणी येत आहे म्हणून ते अमर्याद आहे, असा गैरसमज दूर करणे आवश्यक आहे. पाण्याच्या प्रत्येक थेंबामागे निसर्गाचे चक्र, पाऊस, नदी, धरण, भूजल आणि असंख्य मानवी प्रयत्न जोडलेले आहेत.
निष्कर्ष
आज राज्यासमोर उभे असलेले जलसंकट ही भविष्यातील धोक्याची स्पष्ट सूचना आहे. धरणे भरली म्हणून चिंता संपलेली नाही आणि काही काळ पाणी उपलब्ध आहे म्हणून त्याचा मनमानी वापर करण्याचा अधिकारही आपल्याला नाही. उलट उपलब्ध पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपून वापरण्याची वेळ आली आहे.
पाण्याचा अपव्यय थांबवा, पाण्याचा काटकसरीने वापर करा.
पाणी अडवा, पाणी जिरवा आणि पाणी वाचवा.
जलस्रोत स्वच्छ ठेवा आणि पुढील पिढीसाठी पाणी राखून ठेवा.
आज आपण पाणी वाचवले, तर उद्या आपल्या मुलांच्या हातात पाण्याचा ग्लास असेल. पण आज आपण निष्काळजी राहिलो, तर भविष्यात पाण्याचा एक घोट मिळवण्यासाठीही संघर्ष करावा लागू शकतो.
पाणी ही केवळ नैसर्गिक संपत्ती नाही; ते जीवनाची शाश्वत गरज आहे. त्यामुळे ‘पाणी वाचवा’ ही घोषणा न राहता ती प्रत्येकाच्या जीवनाचा संकल्प झाला पाहिजे.
आजपासून एकच निर्धार करूया
‘पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपूया
पाण्याचा अपव्यय थांबवूया
आणि येणाऱ्या पिढ्यांसाठी
जलसंपदा सुरक्षित ठेवूया!
*शौकतभाई शेख, श्रीरामपूर
*लेख प्रसिद्धी सहयोग
समता मीडिया सर्व्हिसेस
श्रीरामपूर - 9561174111
