आजच्या तरुणाईकडे अफाट ऊर्जा आहे; पण दिशा हवी…
इंदापूर: इ१२ जानेवारी स्वामी विवेकानंद यांचा जन्म दिवस. हा राष्ट्रीय युवक दिन म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस भारताच्या तरुणाईसाठी केवळ एक स्मृतिदिन नाही. स्वामी विवेकानंद जयंतीनिमित्त साजरा होणारा राष्ट्रीय युवक दिन हा तरुणांनी स्वतःकडे पाहण्याचा, स्वतःची शक्ती ओळखण्याचा आणि तिच्या योग्य वापराचा विचार करण्याचा दिवस आहे. कारण भारत आज ‘तरुणांचा देश’ आहे, हे केवळ आकडे सांगत नाहीत, तर वास्तवही तेच आहे. मात्र प्रश्न इतकाच आहे की, ही अफाट तरुणाईची ऊर्जा योग्य दिशेने प्रवाहित होते आहे का? स्वामी विवेकानंदांनी तरुणाईकडे पाहताना भविष्य पाहिले होते. त्यांच्या मते तरुण म्हणजे केवळ वयाने तरुण असणे नव्हे, तर मनाने निर्भय, आत्मविश्वासाने भरलेले आणि परिवर्तनासाठी सज्ज असणे. गुलामगिरीच्या काळात त्यांनी भारतीय तरुणांमधील न्यूनगंड दूर करण्याचा प्रयत्न केला. “तुम्ही दुर्बल नाही, तुम्ही अशक्त नाही; तुमच्यात असीम शक्ती आहे” हा संदेश त्यांनी तरुणाईला पुन्हा पुन्हा दिला. कारण विवेकानंद जाणून होते की, जोपर्यंत तरुण स्वतःवर विश्वास ठेवत नाही, तोपर्यंत राष्ट्र उभे राहू शकत नाही.
आजची तरुणाई ज्ञान, तंत्रज्ञान आणि संधींच्या डिजिटल युगात वावरते आहे. हातात स्मार्टफोन आहे, जग एका क्लिकवर उपलब्ध आहे. शिक्षण, करिअर, उद्योग, संशोधन अशा अनेक वाटा खुल्या आहेत. तरीही अस्वस्थता वाढलेली दिसते. यशाची घाई, अपयशाची भीती, सततची तुलना आणि ‘आपण कमी पडतो’ ही भावना अनेक तरुणांना पोखरत आहे. विवेकानंद याच मानसिक गुलामगिरीविरुद्ध बोलले होते. त्यांच्या मते, भीती ही सर्वात मोठी कमजोरी आहे आणि निर्भयता ही तरुणाईची खरी ओळख आहे.
विवेकानंदांचा तरुणाईवर असलेला विश्वास अढळ होता. त्यांनी तरुणांना स्वप्न पाहायला शिकवले, पण त्या स्वप्नांना कठोर परिश्रमांची जोड दिली. “उठा, जागे व्हा आणि ध्येय साध्य होईपर्यंत थांबू नका” हा त्यांचा मंत्र आळशी आशावादाचा नव्हे, तर कर्तृत्वशील जीवनाचा आहे. आज जेव्हा त्वरित यश, सोपे मार्ग आणि प्रसिद्धीची हाव वाढली आहे, तेव्हा विवेकानंदांचा कर्मयोग अधिकच महत्त्वाचा ठरतो. त्यांनी सांगितलेला मार्ग हा सातत्य, शिस्त आणि आत्मसंयमाचा आहे.
स्वामी विवेकानंदांच्या विचारांमध्ये राष्ट्रभक्ती ही घोषणांपुरती मर्यादित नव्हती. त्यांच्या दृष्टीने राष्ट्रसेवा म्हणजे समाजातील शेवटच्या माणसापर्यंत पोहोचणे. “दरिद्र नारायणाची सेवा” हा विचार केवळ अध्यात्मिक नाही, तर सामाजिक जबाबदारीची जाणीव करून देणारा आहे. आजच्या तरुणाईने केवळ स्वतःच्या प्रगतीपुरते न पाहता, समाजातील विषमता, अन्याय आणि दुबळेपणाकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे. विवेकानंदांची तरुणाई ही संवेदनशील आणि जबाबदार होती.
शिक्षणाबाबत विवेकानंदांची भूमिका अत्यंत स्पष्ट होती. त्यांनी शिक्षणाला केवळ नोकरी मिळवण्याचे साधन मानले नाही. त्यांच्या मते शिक्षण म्हणजे आत्मविश्वास निर्माण करणे, चारित्र्य घडवणे आणि स्वतंत्र विचार करण्याची क्षमता देणे. आजची शिक्षणव्यवस्था अनेकदा गुण, क्रमांक आणि स्पर्धेत अडकलेली दिसते. अशा वेळी विवेकानंदांचे विचार शिक्षणाला माणूस घडवण्याच्या प्रक्रियेशी जोडतात. विचारशक्ती, विवेक आणि मूल्ये असलेली तरुणाईच समाजाला दिशा देऊ शकते.
विवेकानंदांनी भारतीय संस्कृतीचा अभिमान बाळगायला शिकवला, पण अंध परंपरावाद नाकारला. त्यांनी आधुनिक विज्ञान स्वीकारले, पण अध्यात्म आणि मूल्यांचा त्याग केला नाही. आजच्या जागतिकीकरणाच्या आणि माहिती तंत्रज्ञानाच्या डिजिटल युगात हा समन्वय अधिकच आवश्यक आहे. आधुनिकतेच्या नावाखाली मुळांपासून तुटलेली तरुणाई दिशाहीन होते, तर परंपरेच्या नावाखाली बदल नाकारणारी तरुणाई मागे पडते. विवेकानंदांचा विचार या दोन्ही टोकांपासून दूर नेणारा आहे.
आजचा राष्ट्रीय युवक दिन साजरा करताना विवेकानंदांना केवळ स्मरणात ठेवणे पुरेसे नाही. प्रश्न असा आहे की, त्यांच्या विचारांचा आपल्या आयुष्यात किती अंमल होतो? आत्मविश्वास, निर्भयता, परिश्रम, समाजभान आणि चारित्र्य हे गुण आजच्या तरुणाईने अंगीकारल्याशिवाय विवेकानंदांचे स्वप्न पूर्ण होणार नाही. तरुणाईने स्वतःला विचारले पाहिजे,आपली ऊर्जा आपण कुठे खर्च करतो आहोत आणि कोणत्या दिशेने जात आहोत?
भारताकडे आज जगातील सर्वात मोठी तरुणाईची शक्ती आहे. ही शक्ती योग्य दिशेने वापरली गेली, तर भारत केवळ आर्थिक नव्हे, तर वैचारिक आणि नैतिकदृष्ट्याही समृद्ध होऊ शकतो. मात्र ती शक्ती दिशाहीन राहिली, तर ती संधीऐवजी संकट ठरू शकते.म्हणूनच राष्ट्रीय युवक दिन हा उत्सव नसून जागृतीचा दिवस आहे. आजच्या तरुणाईकडे अफाट ऊर्जा आहे. हे निर्विवाद सत्य आहे. पण त्या ऊर्जेला विवेक, ध्येय आणि सामाजिक बांधिलकीची दिशा दिली, तरच स्वामी विवेकानंदांचे विचार खऱ्या अर्थाने जिवंत राहतील. जागृत तरुणाई हेच राष्ट्राचे खरे भविष्य आहे आणि ते घडवण्याची जबाबदारी आजच्या तरुणाईच्या खांद्यावर आहे.तरुणाईने याकडे डोळसपणे पाहणे गरजेचे आहे.
डॉ. प्रकाश पांढरमिसे
