भारतीय क्रिकेटच्या इतिहासात काही संघनिवडी अशा असतात ज्या भविष्याची नांदी ठरतात. अफगाणिस्तानविरुद्धच्या आगामी एकदिवसीय आणि एकमेव कसोटी सामन्यासाठी जाहीर झालेली भारतीय टीम याच श्रेणीत मोडणारी आहे. निवड समितीने वरिष्ठ खेळाडूंचा अनुभव आणि आयपीएल किंवा देशांतर्गत क्रिकेटमध्ये चमकलेल्या युवा खेळाडूंची धडाडी यांचा एक अत्यंत रंजक मिलाफ तयार केला आहे.
परंतु, जेव्हा आपण या संघांकडे बारकाईने पाहतो, तेव्हा एक मोठा प्रश्न उपस्थित होतो—हा संघ खरोखरच सर्वसमावेशक आणि 'समतोल' आहे की आगामी मोठ्या स्पर्धांच्या पार्श्वभूमीवर केलेली निव्वळ 'प्रायोगिक' प्रयोगशाळा आहे ? अफगाणिस्तानचा संघ आता नवखा राहिलेला नाही. त्यांच्याकडे राशीद खानसारखे जागतिक दर्जाचे फिरकीपटू आणि आक्रमक फलंदाज आहेत. अशा संघाविरुद्ध अति-प्रयोगशीलता अंगाशी येऊ शकते. या लेखात आपण दोन्ही संघांतील प्रत्येक खेळाडूच्या निवडीचे प्रांजळ आणि सडेतोड विश्लेषण करणार आहोत.
एकदिवसीय (वनडे) संघ — नव्या युगाची सुरुवात की धोकादायक प्रयोग?
एकदिवसीय संघाची घोषणा होताच क्रिकेट वर्तुळात सर्वात मोठी चर्चा रंगली ती म्हणजे नेतृत्वाची. रोहित शर्मा संघात असतानाही शुभमन गिलकडे कर्णधारपद सोपवणे, हा निवड समितीचा सर्वात धाडसी प्रयोग आहे.
शुभमन गिल (कर्णधार) - भूमिका: सलामीवीर आणि कर्णधार. शुभमन गिलला कर्णधार बनवणे हा निवड समितीचा भविष्यातील 'महा-प्रयोग' आहे. फलंदाज म्हणून गिलची एकदिवसीय कामगिरी उत्कृष्ट आहे, पण रोहित शर्मा आणि विराट कोहली सारख्या दिग्गजांच्या उपस्थितीत त्याच्या खांद्यावर नेतृत्वाची धुरा देणे म्हणजे त्याला थेट अग्नीपरीक्षेत ढकलण्यासारखे आहे.
गिलसाठी हा समतोल साधण्याचा काळ नाही, तर स्वतःचे नेतृत्व सिद्ध करण्याचे आव्हान आहे. मैदानावर रोहित आणि विराटच्या छायेत राहून तो आपले स्वतंत्र निर्णय कसे घेतो, यावर या प्रयोगाचे यश अवलंबून असेल. फलंदाजीत त्याच्यावर आता दुहेरी दबाव असेल.
रोहित शर्मा - भूमिका: अनुभवी सलामीवीर.
रोहित शर्माची संघात निवड होणे हा या संघाचा सर्वात मोठा 'समतोल' घटक आहे. कर्णधारपद नसले तरी सलामीला त्याची आक्रमकता आणि प्रदीर्घ अनुभव डावाला स्थिरता देईल. रोहित आता फक्त एक फलंदाज म्हणून खेळणार आहे. त्याच्यावरील नेतृत्वाचा भार कमी झाल्यामुळे तो अधिक मुक्तपणे खेळू शकेल, जो अफगाणिस्तानच्या गोलंदाजांसाठी धोक्याचा इशारा आहे. गिलला मैदानावर मार्गदर्शन करण्यात त्याची भूमिका मार्गदर्शकाची असेल.
विराट कोहली - भूमिका: तिसरा क्रमांक (अँकर फलंदाज).
तिसऱ्या क्रमांकावर विराट कोहलीचे असणे म्हणजेच समतोलाचा सुवर्णकाळ. एकदिवसीय सामन्यांमध्ये डावाचा मध्य कसा नियंत्रित करावा, हे विराटपेक्षा चांगले कोणालाच ठाऊक नाही. विराटच्या निवडीमुळे मधल्या फळीवरील दबाव प्रचंड प्रमाणात कमी होतो. राशीद खान किंवा इतर अफगाण फिरकीपटूंच्या मधल्या षटकात स्ट्राईक रोटेट करणे आणि डाव शेवटपर्यंत घेऊन जाणे हा प्रयोगाचा भाग नसून, भारतीय फलंदाजीचा तो कणा आहे.
श्रेयस अय्यर (उपकर्णधार) - चौथ्या क्रमांकावरील फलंदाज आणि उपकर्णधार. श्रेयस अय्यरला उपकर्णधारपद देणे हा एक चांगला निर्णय आहे. फिरकी गोलंदाजी उत्तम खेळण्याची त्याची क्षमता जगजाहीर आहे. अफगाणिस्तानचा संघ फिरकीच्या बळावर खेळतो, अशा वेळी श्रेयस अय्यर हा भारताचा हुकमी एक्का ठरेल. मधल्या षटकांमध्ये फिरकीपटूंवर दडपण आणण्यासाठी आणि गिलला नेतृत्वात मदत करण्यासाठी त्याची निवड अत्यंत वस्तुनिष्ठ आणि योग्य आहे.
के. एल. राहुल (यष्टीरक्षक) - भूमिका: मधल्या फळीतील यष्टीरक्षक-फलंदाज पाचव्या क्रमांकावर के. एल. राहुलने एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये स्वतःला वारंवार सिद्ध केले आहे. तो यष्टीरक्षणही करतो आणि डावाला गतीही देतो. राहुलची ही भूमिका संघाला कमालीचा समतोल प्रदान करते. विकेट्स लवकर गेल्या तर डाव सावरण्याची आणि शेवटच्या षटकांत गिअर बदलण्याची क्षमता त्याच्यात आहे. हा प्रयोग नसून एक यशस्वी आणि शाश्वत फॉर्म्युला आहे.
ईशान किशन (विकेटकीपर) - भूमिका: बॅकअप यष्टीरक्षक आणि स्फोटक फलंदाज. ईशान किशनचे वनडे संघात पुनरागमन हा एक रंजक टप्पा आहे. तो टॉप ऑर्डर आणि मिडल ऑर्डर दोन्ही ठिकाणी खेळू शकतो. ईशानला संघात ठेवणे हा एक समतोल राखण्याचा प्रयत्न आहे, पण त्याला अंतिम ११ मध्ये संधी मिळणार का ? जर राहुल मुख्य यष्टीरक्षक असेल, तर ईशानला केवळ राखीव खेळाडू किंवा अतिरिक्त फलंदाज म्हणून खेळवणे हा एक प्रयोग ठरेल.
हार्दिक पांड्या - भूमिका: वेगवान गोलंदाज अष्टपैलू. हार्दिक पांड्याची संघात निवड होणे हा संघाचा समतोल कैक पटीने वाढवतो. तो पाचवा किंवा सहावा गोलंदाज म्हणून गोलंदाजी करू शकतो आणि फलंदाजीत फिनिशरची भूमिका बजावतो. हार्दिक खेळत असेल तर संघात अतिरिक्त फलंदाज किंवा गोलंदाज खेळवण्याचा 'प्रयोग' निवड समितीला करावा लागत नाही. तो संघाला परिपूर्ण समतोल देतो.
नितीश कुमार रेड्डी -( युवा अष्टपैलू) नितीश रेड्डीची एकदिवसीय संघात निवड हा पूर्णपणे भविष्याचा विचार करून केलेला 'प्रायोगिक' निर्णय आहे. आयपीएलमधील कामगिरीच्या जोरावर त्याला हार्दिक पांड्याचा पर्याय म्हणून तयार केले जात आहे. हार्दिक संघात असताना नितीशला संधी मिळणे कठीण आहे, पण त्याला आंतरराष्ट्रीय ड्रेसिंग रूमचा अनुभव देणे हा या प्रयोगाचा मुख्य हेतू आहे.
वॉशिंग्टन सुंदर - भूमिका: फिरकी अष्टपैलू. संथ खेळपट्ट्यांवर वॉशिंग्टन सुंदरची गोलंदाजी आणि खालच्या फळीतील फलंदाजी उपयुक्त ठरते. सुंदरची निवड समतोल साधणारी आहे. तो पॉवरप्लेमध्येही गोलंदाजी करू शकतो, ज्यामुळे कर्णधाराला रणनीती आखणे सोपे जाते.
कुलदीप यादव - भूमिका: मुख्य फिरकीपटू (चायनामन). मधल्या षटकांमध्ये भागीदारी तोडण्यासाठी कुलदीप यादव हा भारताचा सर्वात विश्वासार्ह गोलंदाज आहे. अफगाण फलंदाज स्वतः फिरकी उत्तम खेळत असले, तरी कुलदीपची 'गुगली' ओळखणे त्यांच्यासाठी कठीण जाईल. ही एक अत्यंत संतुलित आणि आक्रमक निवड आहे.
अर्शदीप सिंग - भूमिका: प्रमुख डावखुरा वेगवान गोलंदाज. बुमराह आणि सिराजच्या अनुपस्थितीत (वनडेमध्ये) अर्शदीपवर वेगवान आक्रमणाचे नेतृत्व करण्याची जबाबदारी आहे. अर्शदीपची निवड समतोल राखण्यासाठी असली, तरी वरिष्ठ गोलंदाजांशिवाय तो डावाच्या सुरुवातीला आणि शेवटी कशी गोलंदाजी करतो, यावर निवड समितीच्या या प्रयोगाचे यश अवलंबून असेल.
प्रसिद्ध कृष्णा -भूमिका: गती आणि बाऊन्स देणारा वेगवान गोलंदाज. प्रसिद्ध कृष्णाची दुखापतीनंतरची पुनरागमन आणि निवड हा एक धाडसी प्रयोग आहे. त्याच्याकडे गती आहे, पण तो बऱ्याचदा महागडा ठरतो. प्रसिद्ध कृष्णाला अफगाणिस्तानविरुद्ध आजमावणे हा गोलंदाजीचा बॅकअप तयार करण्याचा प्रयोग आहे.
प्रिंस यादव, गुरनूर बराड़ आणि हर्ष दुबे - भूमिका: नवखे वेगवान आणि फिरकी गोलंदाज (घरगुती क्रिकेटचे चमकते तारे). हे तीन चेहरे म्हणजे भारतीय संघनिवडीची 'शुद्ध प्रयोगशाळा' आहेत. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कोणतीही पार्श्वभूमी नसताना थेट अफगाणिस्तानविरुद्ध त्यांना संघात स्थान देणे हा निवड समितीचा सर्वात मोठा जुगार आहे. प्रिंस यादव, गुरनूर बराड़ (वेगवान) आणि हर्ष दुबे (फिरकी) यांची निवड दर्शवते की निवड समिती आता 'वर्कलोड मॅनेजमेंट'च्या नावाखाली पूर्णपणे नवीन गोलंदाजी फळी तयार करत आहे. अफगाणिस्तानविरुद्ध हे नवखे गोलंदाज दडपण कसे हाताळतात, हा पाहण्यासारखा प्रयोग असेल. जर ते यशस्वी झाले तर भारताला नवी फळी मिळेल, अन्यथा ही निवड टीकेची धनी ठरेल.
एकमेव कसोटी (टेस्ट) संघ — पारंपरिक रणनीतीला प्रयोगांचा तडका
एकमेव कसोटी सामन्यासाठी निवडलेला संघ पाहिला तर तिथेही शुभमन गिलकडेच नेतृत्व सोपवले आहे. कसोटी फॉरमॅटमध्ये अजिंक्य राहाणे- चेतेश्वर पुजारा यांच्या युगाचा अंत करून पूर्णपणे तरुण रक्ताला वाव देण्यात आला आहे.
शुभमन गिल (कर्णधार) - भूमिका: कर्णधार आणि मधल्या फळीतील फलंदाज. कसोटीतही गिलला कर्णधारपद देणे हे दर्शवते की बीसीसीआय त्याला तिन्ही फॉरमॅटचा भावी कर्णधार म्हणून पाहत आहे. कसोटी क्रिकेट हे संयमाचे आहे. कर्णधार म्हणून गिलच्या रणनीतीचा कस येथे लागेल. फलंदाजीत चौध्या क्रमांकावर त्याला स्वतःला सिद्ध करावे लागेल.
यशस्वी जयस्वाल -भूमिका: आक्रमक सलामीवीर. यशस्वी जयस्वालची कसोटी संघातील निवड हा पूर्णपणे 'समतोल' आणि अपरिहार्य निर्णय आहे. त्याची कसोटीतील अलीकडची कामगिरी थक्क करणारी आहे. जयस्वाल हा कसोटी आक्रमणाचा पाया आहे. डावखुरा फलंदाज म्हणून त्याचा आक्रमक दृष्टिकोन अफगाणिस्तानच्या फिरकीपटूंना सेट होऊ देणार नाही.
के. एल. राहुल (उपकर्णधार) - भूमिका: उपकर्णधार आणि मधल्या फळीतील अनुभवी फलंदाज. कसोटीत राहुलकडे उपकर्णधारपद सोपवून निवड समितीने गिलला एक अनुभवी सोबती दिला आहे. राहुलची कसोटीतील निवड मधल्या फळीला प्रचंड समतोल देते. त्याचा अनुभव नवख्या कर्णधारासाठी आणि संघासाठी मार्गदर्शक ठरेल.
रिषभ पंत (विकेटकीपर) - भूमिका: मुख्य यष्टीरक्षक आणि एक्स-फॅक्टर फलंदाज. रिषभ पंतचे कसोटी संघातील असणे म्हणजे प्रतिस्पर्धी संघाच्या गोटात भीती निर्माण करणे. पंत हा कसोटी क्रिकेटमधील भारताचा सर्वात मोठा मॅच-विनर आहे. त्याची निवड संघाचा समतोल १००% वाढवते. फिरकीविरुद्ध त्याची आक्रमक फलंदाजी पाहणे रंजक ठरेल.
साई सुदर्शन आणि देवदत्त पडिक्कल - भूमिका: राखीव/युवा फलंदाज. हे दोन्ही डावखुरे फलंदाज तांत्रिकदृष्ट्या अत्यंत सक्षम आहेत. त्यांची निवड हा भविष्यातील कसोटी फळी तयार करण्याचा 'प्रायोगिक' टप्पा आहे.
ध्रुव जुरेल( विकेटकीपर) -भूमिका: बॅकअप यष्टीरक्षक. . इंग्लंडविरुद्धच्या मालिकेत जुरेलने आपल्या फलंदाजीने आणि यष्टीरक्षणाने प्रभावित केले होते. पंत संघात आल्यामुळे तो राखीव असेल, पण त्याची निवड संघाची खोली दर्शवते.
मोहम्मद सिराज - भूमिका: प्रमुख वेगवान गोलंदाज. बुमराह आणि शमीच्या अनुपस्थितीत सिराज हा कसोटी आक्रमणाचा नेता आहे. त्याची निवड कसोटी संघाला आवश्यक असणारा आक्रमक समतोल प्रदान करते.
मानव सुथार आणि हर्ष दुबे (फिरकी विभाग) -भूमिका: युवा फिरकीपटू (कसोटी). . कुलदीप यादव सोबत या दोन नवख्या फिरकीपटूंची कसोटी संघात निवड करणे हा निवड समितीचा सर्वात मोठा 'प्रायोगिक' निर्णय आहे. कसोटी क्रिकेटमध्ये ५ दिवस गोलंदाजी करणे आणि विकेट्स काढणे यासाठी प्रदीर्घ अनुभवाची गरज असते. मानव सुथार आणि हर्ष दुबे (ज्याची वनडे आणि टेस्ट दोन्हीमध्ये निवड झाली आहे) यांच्या खांद्यावर ही जबाबदारी देणे म्हणजे अत्यंत धाडसी प्रयोग आहे. अफगाणिस्तानच्या फलंदाजांना त्यांच्या घरच्या मैदानासारख्या खेळपट्ट्यांवर रोखणे यांच्यासाठी सोपे नसेल.
निवड समितीने जाहीर केलेले हे दोन्ही संघ पाहता, हे स्पष्ट होते की भारतीय क्रिकेट आता एका 'बदलाच्या उंबरठ्यावर' उभे आहे. रोहित शर्मा आणि विराट कोहली यांच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धात शुभमन गिलला तिन्ही फॉरमॅटचा नेता म्हणून प्रस्थापित करण्याचा हा एक 'महा-प्रयोग' आहे.
दुसरीकडे, गोलंदाजीमध्ये प्रिंस यादव, गुरनूर बराड़, हर्ष दुबे आणि मानव सुथार यांसारख्या खेळाडूंना थेट आंतरराष्ट्रीय स्तरावर आणून निवड समितीने "आम्ही घरगुती कामगिरीला महत्त्व देतो" हा संदेश दिला असला, तरी अफगाणिस्तानसारख्या कोणत्याही क्षणी उलटफेर करणाऱ्या संघाविरुद्ध हा अति-प्रयोगशीलता आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या गांभीर्याला थोडे हलके पाडणारी वाटते.
थोडक्यात सांगायचे तर, हा संघ कागदावर "धोरणात्मक जुगार" वाटतो, जिथे प्रस्थापित दिग्गजांच्या छत्रछायेखाली भविष्यातील ताऱ्यांची प्रयोगशाळा सुरू आहे! जर हे तरुण चमकले, तर निवड समिती मास्टरमाईंड ठरेल; आणि जर प्रयोग फसला, तर मात्र लोकांच्या टीकेला सामोरे जावे लागेल हे निश्चित.
दोन्ही संघांच्या सखोल विश्लेषानंतर आपण एका सडेतोड निष्कर्षाप्रत पोहोचतो:
एकदिवसीय (वनडे) मालिका: -
एकदिवसीय संघाचा विचार केल्यास हा संघ ५५% समतोल आणि ४५% प्रायोगिक वाटतो. रोहित शर्मा, विराट कोहली आणि हार्दिक पांड्या यांसारख्या प्रस्थापित दिग्गजांच्या उपस्थितीमुळे भारतीय फलंदाजी आणि अष्टपैलू विभाग कमालीचा संतुलित आणि मजबूत दिसतो. मात्र, याउलट गोलंदाजी आक्रमणाकडे पाहिल्यास निवड समितीने पूर्णपणे प्रयोगशाळा उघडल्याचे स्पष्ट होते. प्रिंस यादव, गुरनूर बराड़ आणि हर्ष दुबे यांसारख्या नवख्या आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कोणताही अनुभव नसलेल्या गोलंदाजांना थेट संधी देणे हा अत्यंत धाडसी आणि तितकाच अनपेक्षित प्रयोग आहे.
एकमेव कसोटी (टेस्ट) सामना:
कसोटी संघाच्या बाबतीत समतोल आणि प्रयोगांचे प्रमाण अगदी ५०-५०% असे विभागलेले दिसते. यशस्वी जायसवालचा आक्रमक फॉर्म, के. एल. राहुलचा प्रदीर्घ अनुभव, रिषभ पंतचा 'एक्स-फॅक्टर' आणि मोहम्मद सिराजची धारदार गोलंदाजी यामुळे संघाची ताकद निश्चितच वाढते. परंतु, दुसरीकडे कसोटी फॉरमॅटमध्येही शुभमन गिलकडे थेट नेतृत्व सोपवणे आणि फिरकी विभागात मानव सुथार व हर्ष दुबे यांसारख्या नवोदितांना आजमावणे, हे भारतीय कसोटी रणनीतीमधील खूप मोठे आणि तितकेच जोखमीचे प्रयोग मानले पाहिजेत.
@डॉ.दत्ता विघावे
क्रिकेट समिक्षक
मो.नं. ९०९६३७२०८२.
