क्रिकेटच्या जगात, काही कर्णधार केवळ चषकच जिंकत नाहीत; तर ते संपूर्ण संघाची मानसिकता बदलून टाकतात. त्यांच्या कर्णधारपदाचा प्रभाव धावफलकाच्या पलीकडेही दिसून येतो. इऑन मॉर्गन असाच एक कर्णधार आहे. आयर्लंडच्या हौशी क्रिकेटच्या मैदानांमधून पुढे आलेल्या मॉर्गनने, ऐतिहासिक लॉर्ड्सच्या मैदानावर इंग्लंडला विश्वविजेतेपद मिळवून दिले. मात्र, या मैलाच्या दगडापर्यंतचा मार्ग सोपा नव्हता. इंग्लंडला गेल्यानंतर, मॉर्गनला त्याच्याच देशात टीकेला आणि 'देशद्रोही' अशा विशेषणांना सामोरे जावे लागले.
१० सप्टेंबर १९८६ रोजी आयर्लंडमधील डब्लिन येथे जन्मलेल्या इऑन मॉर्गनची क्रिकेटमधील प्रतिभा अशा वातावरणात विकसित झाली, जिथे क्रिकेट हा मर्यादित लोकप्रियतेचा खेळ होता. त्या वेळी, आयर्लंडची स्थानिक क्रिकेट व्यवस्था पूर्णपणे हौशी होती. अगदी पोस्टमन, गवंडी आणि मेकॅनिकसुद्धा राष्ट्रीय संघाकडून खेळत असत. तथापि, मॉर्गनची एक अनोखी क्रीडा पार्श्वभूमी देखील होती:
हर्लिंग हा एक पारंपरिक आणि वेगवान आयरिश खेळ आहे, ज्यामध्ये लाकडी काठ्या वापरल्या जातात. हर्लिंगमुळे मॉर्गनची चपळता आणि मनगटाची ताकद वाढली, जी पुढे त्याच्या फलंदाजीचे वैशिष्ट्य बनली. आपल्या रिव्हर्स स्वीप आणि लहान सीमारेषेवरील पिक-अप शॉट्समुळे मॉर्गन आपल्या काळाच्या खूप पुढे होता. त्याची प्रतिभा इतकी स्पष्ट होती की, तो लहान वयातच आयर्लंडच्या ज्युनियर संघांमध्ये स्थान मिळवू लागला.
वयाच्या १६ व्या वर्षी वरिष्ठ संघात पदार्पण
इऑन मॉर्गनने वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षी आयर्लंडच्या वरिष्ठ राष्ट्रीय संघात पदार्पण केले आणि तो या संघासाठी खेळणारा आतापर्यंतचा सर्वात तरुण खेळाडू ठरला. तथापि, किशोरवयीन असतानाही मॉर्गनची स्वप्ने केवळ आयर्लंडपुरती मर्यादित नव्हती. मॉर्गन आपल्या शाळेतील शिक्षकांना आणि सहकाऱ्यांना उघडपणे सांगायचा की, आयर्लंडच्या पलीकडे जाऊन इंग्लंडसाठी खेळणे आणि कसोटी क्रिकेटमध्ये देशाचे प्रतिनिधित्व करणे हे त्याचे सर्वात मोठे स्वप्न आहे. २००५ मध्ये, त्याने आपले सामान आवरले आणि व्यावसायिक क्रिकेट खेळण्यासाठी मिडलसेक्स काउंटी क्रिकेट क्लबमध्ये प्रवेश घेतला. लंडन हे त्याचे नवीन घर बनले. २००९ मध्ये, मॉर्गनने अधिकृतपणे आपली आंतरराष्ट्रीय निष्ठा आयर्लंडकडून इंग्लंडकडे वळवली.
'देशद्रोही' म्हटले जाऊनही मॉर्गन अविचलित राहिला.
इंग्लंडला जाण्याचा निर्णय मॉर्गनसाठी सोपा नव्हता. आयर्लंडमधील अनेक क्रिकेट चाहत्यांनी त्याला 'देशद्रोही' आणि 'आयर्लंडचा देशद्रोही' असेही म्हटले. लोकांना वाटले की त्यांच्या सर्वात प्रतिभावान खेळाडूंपैकी एकाने त्यांना सोडून दिले आहे, परंतु टीकेला न जुमानता मॉर्गन आपल्या भूमिकेवर ठाम राहिला. जगातील सर्वोत्तम खेळाडूंसमोर सर्वात मोठ्या मंचावर स्वतःला सिद्ध करणे हे त्याचे ध्येय होते. अखेरीस, त्याने इंग्लंड संघात स्थान मिळवले आणि किशोरवयापासून पाहिलेले स्वप्न पूर्ण केले. तथापि, कर्णधार म्हणून मॉर्गनची सर्वात मोठी परीक्षा अजून बाकी होती.
२०१५ मध्ये संघ विस्कळीत झाला आणि कर्णधार म्हणून त्याचे सर्वात मोठे आव्हान समोर आले. २०१५ च्या एकदिवसीय विश्वचषकाच्या काही दिवस आधी, ॲलिस्टर कुकला कर्णधारपदावरून हटवण्यात आले आणि इऑन मॉर्गनकडे संघाची सूत्रे सोपवण्यात आली. त्यावेळी इंग्लंड व्हाईट-बॉल क्रिकेटमध्ये कालबाह्य आणि बचावात्मक शैलीने खेळत होता. विश्वचषकातील संघाची कामगिरी निराशाजनक होती. बांगलादेशकडून पराभव झाल्यानंतर इंग्लंड गट फेरीतच स्पर्धेतून बाहेर पडला. माध्यमांकडून तीव्र टीका झाली आणि चाहतेही निराश झाले. इंग्लंडच्या व्हाईट-बॉल क्रिकेटची अवस्था अत्यंत खालावली होती.
या पराभवानंतर मॉर्गनने आपली संपूर्ण मानसिकता बदलली.
या पराभवातून माघार घेण्याऐवजी, इऑन मॉर्गनने त्याचा उपयोग बदलाचा आधार म्हणून केला. प्रशिक्षक ट्रेव्हर बेलीस यांच्यासोबत मिळून त्याने संघाची मानसिकता बदलण्याचा प्रयत्न केला. मॉर्गनने आपल्या खेळाडूंना एक स्पष्ट संदेश दिला: त्यांनी निर्भयपणे क्रिकेट खेळले पाहिजे. त्याचा संदेश होता, "षटकार मारण्याच्या प्रयत्नात तुम्ही बाद झालात, तरी मी तुम्हाला संघातून वगळणार नाही. तुमची विकेट वाचवण्यासाठी तुम्ही बचावात्मक क्रिकेट खेळलात, तर तुम्हाला माझ्या संघात खेळायला मिळणार नाही." मॉर्गनच्या या दृष्टिकोनामुळे जोस बटलर, जेसन रॉय आणि बेन स्टोक्ससारख्या खेळाडूंना आक्रमक क्रिकेट खेळण्याची संधी मिळाली. इंग्लंडने मोठी धावसंख्या उभारण्यास सुरुवात केली आणि अनेक प्रसंगी संघाने ४०० धावांचा टप्पाही ओलांडला.
लॉर्ड्सवर मॉर्गनचे सर्वात मोठे स्वप्न साकार झाले
मॉर्गनच्या कर्णधारपदाखाली इंग्लंडच्या व्हाईट-बॉल क्रिकेटमधील परिवर्तनाचा कळस २०१९ च्या एकदिवसीय विश्वचषकात गाठला गेला. अंतिम सामन्यात इंग्लंडचा सामना न्यूझीलंडशी झाला आणि लॉर्ड्सवरील या सामन्याने उत्साहाच्या सर्व मर्यादा ओलांडल्या. सामना बरोबरीत संपला. सुपर ओव्हरही अनिर्णित राहिली आणि इंग्लंडने नाट्यमय पद्धतीने विश्वचषक जिंकला. पुरुषांच्या एकदिवसीय विश्वचषकातील हे इंग्लंडचे पहिले विजेतेपद होते. डब्लिनच्या हौशी खेळपट्ट्यांवरून पुढे आलेल्या इऑन मॉर्गनने आता लॉर्ड्सवर इंग्लंडला विश्वविजेता बनवले होते. संघाच्या खराब सुरुवातीनंतर एकेकाळी टीकेला सामोरे गेलेल्या या कर्णधाराने आता इंग्लंडच्या क्रिकेट इतिहासातील सर्वात अविस्मरणीय अध्याय लिहिला होता.
कर्णधारपदाचा राजीनामा, पण एक वारसा मागे ठेवला
२०२२ पर्यंत, सतत आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळण्याचे आणि त्याच्या खालावलेल्या वैयक्तिक फॉर्मचे परिणाम दिसू लागले. फिटनेसच्या समस्याही वाढल्या. अखेरीस, जून २०२२ मध्ये, इऑन मॉर्गनने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्ती जाहीर केली आणि कर्णधारपद जॉस बटलरकडे सोपवले.
मॉर्गनच्या निवृत्तीनंतर अनेक कर्णधार, प्रशिक्षक आले, बऱ्याच आयसीसी ट्रॉफी झाल्या. बटलरच्या नेतृत्वात सन २०२२ चा टि २० वर्ल्ड कपही जिंकला मात्र परंतु मॉर्गनच्या नेतृत्वाची बरोबरी कोणीही करू शकला नाही. कारण मॉर्गनचे तत्व, जिद्द व ध्येय वेगळेच होते. त्यामुळे इतरांपेक्षा वेगळा होता हे आपोआप सिद्ध होते.
@ डॉ.दत्ता विघावे
क्रिकेट समिक्षक
मो.नं. ९०९६३७२०८२.
